lý trí

Định nghĩa

Danh từ:
- Khả năng suy nghĩ, phân tích và đưa ra phán đoán một cách logic, khách quan, dựa trên sự kiện và suy luận, thay vì dựa trên cảm xúc hoặc bản năng. Đây là năng lực tinh thần giúp con người hiểu biết, đánh giá và đưa ra quyết định sáng suốt.
- Nguyên tắc hoặc lập luận hợp lý làm cơ sở cho hành động hoặc niềm tin. "Lý trí" còn có thể chỉ đến bản thân những lý lẽ, nguyên nhân hợp lý đằng sau một điều gì đó.

Ví dụ sử dụng

Danh từ:
- Trong lúc nóng giận, anh ấy đã cố gắng giữ vững lý trí để không nói ra những lời hối hận. (Trong trường hợp này, "lý trí" là khả năng kiểm soát cảm xúc để suy nghĩ thấu đáo.)
- Hành động của cô ấy hoàn toàn dựa trên lý trí và các bằng chứng khoa học. (Ở đây, "lý trí" chỉ nguyên tắc hành động dựa trên logic và sự kiện.)
- Đó là một quyết định của lý trí, không phải của con tim. ("Lý trí" được đối lập với tình cảm, cảm xúc.)

Các cách sử dụng nâng cao

"tỉnh *lý trí"*: ở trong trạng thái minh mẫn, có đầy đủ khả năng suy luận và phán đoán.
- Sau cú sốc, phải mất một lúc anh ta mới tỉnh lý trí trở lại.
"phục tùng *lý trí"*: nghe theo sự phán xét hợp lý, khách quan.
- Dù rất muốn, nhưng cuối cùng cô ấy đã phải phục tùng lý trí mà từ bỏ kế hoạch đó.

Biến thể và từ liên quan

Lý tính (danh từ): tính chất hợp lý, dựa trên lý trí. Từ này thường dùng trong ngữ cảnh triết học hoặc phân tích.
- Phán quyết của tòa án cần dựa trên lý tính và luật pháp.
Duy lý (tính từ): thiên về lý trí, coi trọng lý trí hơn cảm xúc.
- Anh ấy có một cách tiếp cận duy lý với mọi vấn đề.
Lý lẽ (danh từ): lời lẽ, nguyên nhân được đưa ra để biện minh hoặc thuyết phục.
- Cô ấy trình bày lý lẽ rất thuyết phục.

Từ đồng nghĩa

Từ trái nghĩa

Thành ngữ, tục ngữ liên quan

"Lý trí phải thắng tình cảm": Khuyên rằng trong nhiều tình huống, nên để sự suy xét khách quan chi phối hơn là cảm xúc chủ quan.
"Mất *lý trí"*: rơi vào trạng thái không còn khả năng suy nghĩ sáng suốt, thường do quá xúc động, tức giận hoặc say xỉn.
- Trong cơn ghen, anh ta gần như đã mất lý trí.